Daar ik fotograaf en textielkunstenaar die al jaren werkt met zowel analoge als digitale technieken, zie ik dat de vereniging van fotografie en textiel nieuwe mogelijkheden biedt om narratieven te delen. In dit artikel bespreek ik praktische inzichten, methodieken en referenties die je meteen kunt toepassen, of je nu net start dan wel al een eigen praktijk bezit.

De interactie van licht en draadstructuur

Een foto die op textiel wordt gedrukt, krijgt een verschillende visuele laag doordat het licht door de draden weerkaatst en verspreidt. Het eindresultaat is nooit exact hetzelfde als op papier. Ik kies daarom steeds voor een testprint op het finale doek alvorens ik een fors werk maak. Zo neem ik waar hoe de structuur van linnen, katoen ofwel zijde het verschil en de kleurstelling verzacht of net intensiveert.

Het licht dat op een textieloppervlak neerstrijkt, verschuift per uur en per vertrek. In mijn atelier test ik daarom prints op verschillende momenten van de dag. Een foto die bij de ochtend neutraal overkomt, kan in de middag intenser raken door de zuidelijke lichtval. Door dit te documenteren, creëer ik een compact lichtlogboek aan dat ik later kan terugvinden bij andere projecten.

Om de draadstructuur zichtbaar te houden, gebruik ik een matte afwerking inktlaag eerder dan een glanzende afwerking coating. De matte laag verhindert dat het licht te veel reflecteert en laat de weefselstructuur van het weefsel intact. Dit is met name essentieel bij portretten waarbij huidweefsel en kledijdetails een betekenis hebben.

Verlichting en contrast bij het printen

De lichtinval tijdens het drukken bepaald hoe precies de details op het textiel zichtbaar worden. Ik werk met een UV-lamp die ik op een constante afstand van 40 centimeter boven het doek plaats. Te dichtbij veroorzaakt overbelichting en vlekken; te ver weg produceert een te subtiele overgang tussen lichte en donkere partijen.

Contrast is een volgende variabele. Een foto met hoge contrastwaarden kan op textiel te hard ogen, omdat de vezels het licht diffuus veroorzaken. Ik verlaag daarom het contrast met ongeveer 15 procent in de digitale bewerking voordat ik afdruk. Dat levert een organischere overgang en verhindert dat schaduwen volledig zwart worden.

Ik probeer altijd een strookje van 10 bij 30 centimeter met verschillende contrastwaarden. Op die strook registreer ik de exacte instellingen van de printer en de belichtingstijd. Zo creëer ik een referentietabel op die ik kan bekijken bij nieuwe projecten zonder telkens opnieuw te hoeven experimenteren.

Archivering en opslag van hybride werken

Hybride werken van foto en textiel behoeven een afwijkende bewaarwijze dan traditionele foto’s. Ik plaats ze liggend in zuurvrije dozen met tussenliggende vellen Tyvek. Tyvek is ademend en voorkomt dat vocht zich ophoopt, terwijl het tegelijk stof en licht tegenhoudt.

Temperatuur en luchtvochtigheid moeten stabiel te worden gehouden. Een variatie van meer dan 5 graden Celsius per dag kan de lijm tussen foto en textiel beschadigen. Ik meet daarom de condities in de opslagruimte met een digitale hygrometer en registreer de waarden elke week. Bij afwijkingen stel ik de ventilatie aan of breng ik de dozen naar een andere ruimte.

Voor transport hanteer ik een platte kist met schuimrubber aan de binnenkant. Het schuimrubber is uitgezaagd in de vorm van het werk, zodat het niet kan verschuiven. Op de buitenkant plak ik een label met de afmetingen en het gewicht, zodat de vervoerder begrijpt dat het werk kwetsbaar is en liggend dient worden vervoerd.

De keuze tussen digitale en analoge technieken

Digitale fotografie levert spoed en herhaalbaarheid, maar raakt kwijt af en toe de tactiele kwaliteit die analoge opnames bezitten. Ik werk daarom met een middenformaat camera voor de digitale reeks en een 4×5 inch camera voor de analoge reeks. De twee series worden later naast elkaar gelegd om te bepalen welke sfeer het beste past bij het textielproject.

Analoge film heeft een korrel die zichtbaar is na het printen op textiel. Die korrel kan een extra laag toevoegen aan het verhaal. Bij een serie over industriële gebouwen combineerde ik bijvoorbeeld korrelige zwart-wit foto’s met grof geweven jute. De korrel intensiveerde het gevoel van ouderdom en slijtage dat het gebouw al uitte.

Digitale technieken zijn echter onmisbaar als ik meerdere lagen wil combineren. Met Photoshop kan ik een foto eerst omzetten in een rasterpatroon dat doet denken aan een weefselstructuur. Dat raster print ik vervolgens op een dunne zijde die ik weer op een dikkere drager naai. Zo ontstaat een dubbele laag die zowel digitaal als handmatig tot stand is gekomen.

Voorbereiding van het textieloppervlak

Eer een foto op textiel komt, hoort het oppervlak worden voorbehandeld. Ik reinigt het doek eerst op 60 graden om alle appret te verwijderen. Daarna breng ik een dunne laag polyurethaan op die de inkt beter vasthoudt. Deze laag is transparant en wijzigt de kleur van het weefsel nauwelijks, maar waarborgt dat de inkt niet door de draden heen loopt.

Het drogen geschiedt op een rekbare frame zodat het doek strak gespannen blijft. Als het frame te klein blijkt, ontstaan er golven die later bij het printen voor onscherpte zorgen. Ik neem op daarom altijd de exacte afmetingen van het frame en noteer die bij het bestand, zodat ik later precies weet hoe het doek zich heeft gedragen.

Een tweede voorbehandeling omvat het aanbrengen van een lichte primer op basis van acryl. Deze primer maakt het oppervlak iets gladder zonder de textuur helemaal weg te halen. Bij fijne foto’s met veel detail, zoals macro-opnames van planten, merk ik dat de primer het contrast verhoogt en de kleuren voller doet uitkomen.

Het stikken als vormgevend middel

Het naaien is geen loutere afwerking maar een actief onderdeel van de compositie. Door garens verschillende dikte te gebruiken, kan ik banen toevoegen die de foto nog meer verdelen of net verbinden. Bij een serie over migratiepatronen naaide ik bijvoorbeeld fijne rode draden over de foto’s heen, die de routes van vogels volgden die ik eerder had gefotografeerd.

De stikrichting is belangrijk rosprojects.nl. Een horizontale steek loopt mee met de richting van de weefseldraden en blijft bijna onzichtbaar. Een verticale of diagonale steek verstoort het patroon en trekt de aandacht. Ik gebruik daarom een samenspel van beide: de horizontale steek voor fijne aanpassingen en de diagonale steek voor accenten die het verhaal benadrukken.

De kleur van de draad beslist of de naad versmelt met de foto of juist contrasteert. Bij een donkere foto kies ik een donkere draad zodat de steek enkel zichtbaar is als het licht schuin valt. Bij een lichte foto hanteer ik een contrasterende kleur om een toegevoegde laag toe te voegen die de toeschouwer uitnodigt om dichterbij te komen.

Documentatie van het creatieve proces

Het vastleggen van het proces maakt het mogelijk om later te reflecteren op beslissingen die tijdens het maken zijn genomen. Ik schiet elke tussenstap met een onveranderlijke camera-standaard en dezelfde lichtinstelling. Zo ontstaat een reeks die toont hoe een idee zich ontwikkelt van schets tot finale uitvoering.

De documentatie bestrijkt ook gefaalde experimenten. Een print die te donker blijkt of een naad die scheef loopt, wordt eveneens vastgelegd. Door deze mislukkingen te bewaren, herken ik patronen in wat niet functioneert en kan ik die in een volgend project voorkomen. Het bestand van mislukkingen is vandaar even belangrijk als het archief van goede werken.

De documentatie wordt uiteindelijk zelf een artistiek werk. Ik haal eruit een selectie procesfoto’s en druk die op dun blad dat ik daarna op het uiteindelijke textielwerk bevestig. Zo wordt gecreëerd een tweevoudige structuur waarin aan de ene kant het eindwerk als de weg ernaartoe waarneembaar blijft. Dit geeft de kijker een blik in de diepgang van het productieproces.